Medya’da Azerbaycan-Ermenistan Çatışması Ayrıştırıcı Dilde Yeni Gelişmeler

Turnusol.org olarak her gün binlerce haberi toparlayıp okuyan ve ayrıştırıcı dil ya da yalan haberle ilgili şüpheli içerikleri tespit eden algoritmalarımız mevcut. Yakın zamanda başlayıp devam eden Azerbaycan-Ermenistan Karabağ Krizi ile ilgili Türkiye medyasında çıkan 5000 haberi sizleri için analiz ettik.

Öteden beri Türkçe köşe yazıları, haberler ve hatta Türkçe edebiyatta ayrımcı dille ilgili en bariz örnekler “Ermeni” kavramı etrafındadır. “Ermeni dölü”, “afedersiniz Ermeni” gibi ifadeler bir toplumun adının nasıl bu denli dönüşüme uğrayabileceğine dair örneklerdir. Bu dil sokaklarda kalmış gibi gözükse de örnekleri medyada halen görülebilir. Hrant Dink Vakfı tarafından düzenli olarak yayınlanan (medyada nefret söylemi)[https://hrantdink.org/tr/hdv-yayinlari] raporlarında sadece Ermeni’ler değil, Suriyeli Mülteciler, Yahudiler, Rumlar, Kürtler ve başka bir çok topluma dair nefret dili izlenebilmektedir. Başka bir ülkede ise ayrıştırıcı dile maruz kalanlar Türk vatandaşları olabilir. Her halükarda bu dil çeşitli mecralarda özellikle halihazırda devam eden çatışma haberlerinde yerini kolayca ortaya çıkarabilmektedir.

Bu örneklerde nefret dili artık belirli kalıplarla o kadar çok bir arada anılmaktadır ki, herhangi bir yazıda bu kalıplar görüldüğü anda yazının tamamı hakkında tahmin yapmak zor olmamaktadır. Örneğin özünde bir nefret ifadesi olmayan “millet-i sadıka” kavramı bile nefret dili ile ilgili yazılarda olmazsa olmaz girizgahlardandır.

Azerbaycan ve Ermenistan arasında başlayan Karabağ meselesinde kimin haklı kimin haksız olduğunun ötesinde medyada yeni bir söylem dalgası oluştuğunu tahmin etmek güç değildir. Bu çalışmada elimizdeki en güçlü araç olan metin madenciliği yardımı ile ayrıştırıcı dile yeni giren kavramları analiz edecek, belki de ayrıştırıcı/kutuplaştırıcı dili jargonunda sık görülen kavramlardaki gündeme bağımlı dönüşüşümü izleyeceğiz. Bu sırada, bazen ayrıştırıcı dili kullanmadan da kavramları bağlamından çıkararak yeni ve örtük anlamlar çıkarılmasına dair örnekleri paylaşacağız.

Metin Madenciliği 101

İçerik analizinde, fail analizi yapan kişidir ve okumalar bizzat araştırmacı tarafından gerçekleştirilir. Ancak içerik analizi iki temel sorunla karşı karşıyadır:

  • Araştırmacının sınırları: Araştırmacının ilgili araştırma için zamanı, dikkati ve ilgisi sonsuz değildir. Bu nedenle araştırmacı sadece belirli miktarda haberi okuyabilir.
  • Örnekleme sorunu: Gündemi anlamak için çıkan tüm haberler okunamayacağına göre (eskiden de zor olan bu durum internet yüzünden daha da zor hatta imkansız hale gelmiştir) hangi haberler okunacaktır? Bunun cevabını istatistikteki örnekleme seçimi verir. Seçilen haberler anakütleyi temsil etmelidir. Söz gelimi bir seçim anketinde tüm anketler sadece en marjinal bölgelerde yapılırsa sonuçlar gerçekçi olmaz. İçerik analizlerinde örneklem sorunu mevcuttur.

İşte bu iki soruna karşı içerik analizine bir alternatif olarak değil, birbirini besleyen iki metot olarak metin madenciliği kullanılabilir. Metin madenciliği günümüzde

  • Veri madenciliği
  • Yapay zeka
  • Doğal dil işleme

alanları yardımı ile okunamayacak kadar çok metinleri anlamaya yardımcı olmaktadır. Bu yaparken kullandığı en temel mihenk noktası ise sık görülen kelimelerdir. Turnusol.org olarak bu ilk blog yazımızda ele aldığımız ilk analizde metin madenciliğinden ve bazı temel kavramlardan söz etmeyi yerinde bulduk.

En sık görülen kavramın değeri

Anadolu’da “kırk söz bir sihir yerine geçer” diye bir atasözü vardır. Tekrarlar zaman içerisinde sihirli etkilere neden olurlar. Uzakdoğu dinlerindeki mantralar, şiirlerdeki nakaratlar gibi haberlerde özellikle de belirli konulardaki haberlerde tekrar eden kavramlar zihinlerde iz bırakırlar. Bu durumun fazlasıyla farkında olan siyasiler belirli ifadeleri sıkça tekrar ederek tabanları için jargonlar üretirler. Medyada ise sözcüklerin değeri bu kadar açık görülmeyebilir. Nitekim sürekli akış halinde olan bir yapıda tekrar eden kalıpları bulmak kolay olmayacaktır. Bu tekrarları, hatta sözcüklerle tekrar edilmese bile bir takım gündemleri periyodik olarak ortaya çıkararak üretilen algıların büyübozumu bugüne kadar çok ciddi fikir işçiliği ve dikkat gerektiren, içerik analizi çalışmaları ile ortaya çıkartılıyordu. Bu içerik analizi çalışmaları yüzler bazen binleri bulan seçilmiş haberlerin okunarak tansif edilmesi ile bir taraftan bu haberleri yazanların görüşleri bütüncül şekilde ortaya çıkarılıyor, bir taraftanda medyanın dili eleştirel olarak inceleniyordu. Bu çalışmalar halen de devam etmektedir.

Tüm bu çalışmalarda kelimeler ve kelime öbekleri başrollerdedir. Algı inşasının tuğlaları olan bu kavramların kendi bağımsız anlamından ziyade bağlamsal olarak kendisine yüklenen anlam da söylem sahibi tarafından kurgulanmaktadır. Öte yandan kelimeye atfedilen bu yeni anlam gitgide söylem sahibinin bu kelimeye yüklediği yeni anlama dönüşmektedir. Bu nedenle herhangi bir metin grubu içinde en sık görülen kavram sadece basit bir istatistik değil aynı zamanda tasarlanan algı düzleminin ipuçlarıdır.

Bu duruma bir örnek olarak şehit kavramın verilebilir. Bu kavram Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre:

Kutsal bir ülkü veya inanç uğrunda ölen kimse.

olarak tanımlanmaktadır. başka bir deyimle şehit olabilmek için bu kişinin kutsal bir ülkü veya inancı benimsemesi gerekir aksi takdirde ölümü ile şehit olmayacaktır. Bu niteleme tamamen sözlükseldir. Dini veya hukuki yönünden ziyade günlük kullanımda bu kavramın kullanılış şekli böyledir. Şimdi ise aşağıdaki haberleri okuyalım:

Ermenistan ordusu tarafından Azerbaycan’ın sivil yerleşim noktalarına yönelik saldırıda 2 sivil hayatını kaybederken, 4 sivil de yaralandı. Edinilen son dakika bilgisine göre Ermenistan’ın saldırılarına bir yenisi daha eklendi. Günlerdir okullar, kreşler dahil onlarca sivil noktayı hedef alan Ermenistan’ın son saldırısında 2 Azerbaycan Türkü daha şehit oldu. Sabah Gazetesi

İşgalci Ermenistan’ın Azerbaycan’daki yerleşim yerlerine yönelik saldırılarında 11 sivil şehit oldu. Haber Vaktim

Bu haberlerde şehit kavramı tamamen bağlamı dışında gazetecinin ölenlerle kutsal sayılan şehit karvramı arasında zorlama bir illiyet kurmasından kaynaklanmaktadır. Ölen siviller milis de değildir bu nedenle şehitlik olgusu tamamen haber yazarının görüşü olmaktadır.

Şimdi ise Karabağ olayları sırasında çıkan haberlerde görülen yukarıdaki durumun istisna mı yoksa yaygın bir kullanım mı olduğunu inceleyelim. Bunu yapmadan önce de analizimize dair bazı tanımlayıcı istatistikleri paylaşalım:

5075 adet haber 18 farklı haber sitesinden derlenmiştir. Bu haberlerde konunun en yoğun olarak ele alındığı haber başlıklarında 67.000 kelime bulunmaktadır.

Kaynak: turnusol.org
Kaynak: turnusol.org

Bu haberlerin dağılımı dengeli değildir en fazla haber Yeniçağ, Hürriyet ve Ensonhaber sitelerinde görülmüştür. Ancak bu durum daha az haber yayınlayan sitelerin konuya ilgisizliğinden ziyade haber sitesinde erişilebilen haberlerin sayısı ile ilgildir. Bu haber sitelerinde ‘Ermeni’ anahtar terimi ile yapıldığında ortaya çıkan haber sayıları analiz tarihi itibariyle (09 Ekim 2020) aşağıdadır. Ancak bugüne kadarki analizlerimizde arşivinin tamamına kolayca erişilebilen Hürriyet Gazetesinin Yeni Çağ gazetesine göre daha az haber yayınlamış olması bu iki site arasında YeniÇağ’ın konuya ilgisini ifade edebilir.

Kaynak: turnusol.org
Kaynak: turnusol.org

Azerbaycan-Ermenistan çatışması medya tarama raporu

Bundan sonra başka konular için de yapmayı hedeflediğimiz medya tarama raporu (MTM) Turnusol.org bünyesinde metin madenciliği araçları ile analiz sonuçlarını yansıtmaktadır.

Haberlerde en sık görülen kelimlere bakıldığında, haberlerin doğal konularını ilişkili kavramlar (çatışma, saldırı vs.) sonrasında en sık görülen kavramlar arasında “şehit” ve terörist ve kahraman ifadesi dikkat çekmektedir. Bu haberlerde şehit kavramı sözlük anlamı dışında kullanılmıştır. Terörist kavramı ise Ermenistan ordusunun Suriye’den getirdiği iddia edilen paralı askerlere vurgu yapmaktadır.

Bigram yani yanyana görülen kelimelerden de en sık görülenler ortaya çıkarılmıştır. Bigramlarda ise “sivilleri hedef alma” olgusu işlenmektedir. Bölgede süren savaş dışında da bir çok savaş ve çatışma haberinde bu tema vurgulanmaktadır. Konu ile ilgili haberler çekilirken her yıl gündeme gelen “ermeni sokırımı” konusu da bazı haber sitelerinde son gündemle birlikte öne çıkmaktadır.

ADYA Nefret Analizi

Turnusol.org nefret skoru analizi aracı ADYA ile topluca analiz yapıldığında haber başlıklarında direkt nefret dili ifadelerinin yer almadığı görüldü. ADYA’ya takılan başlıkların ise saldırı haberlerinde nefret sözlüğünde yer alan alçak ve küstah gibi kavramlardan ötürü skorlar sıfırdan büyük çıkmıştır. Yine bu haberlerde nötr olan ancak illiyet barındıran haçlı ve papaz kelimeleri ile karşılaşılmıştır. Bu kavramlar her ne kadar bir kişi veya gruba yönelik değilse de söz konusun gündeme dair haberler başlıklarında yer alması da haber dilinde murat edilen yönlendiriciliği ortaya koyar. Ancak Ermenistan’dan silahlı ve haçlı papaz paylaşımı başlıklı haber bunun dışındadır.

  • Paşinyan’dan Türkiye’ye küstah iftira! Ahaber
  • Ermeniler’den Türkiye’ye alçak suçlama TürkGün
  • Ermenistan’dan alçak saldırı! Şehir ve köyleri bombaladı Ahaber
  • Ermenistan’dan silahlı ve haçlı papaz paylaşımı Ensonhaber
  • Tunca BenginMilliyet Yazarı Ermenistan alçaklıkta sınır tanımıyorHem suçlu hem güçlü diye bir deyim vardır. Milliyet

Ermenistan’dan silahlı ve haçlı papaz paylaşımı haberindeki fotoğraf Fotoforensic’de inclenemiş ve montaj olmadığı görülmüştür. Paylaşımı yapan İlgili hesabın da Ermenistan Dış İşleri ile ilgili bir resmi bir hesaptır ayrıca twit’in yayındadır. Bu twit’e cevaben Türkiye’den şahsi bir hesap üzerinden Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş’ın Ayasofya’da minberde kılıçla olan pozu konmuştur. Kutsal kavramlar halen bir söylem enstürmanı olarak yerini korumaktadır:

Kaynak: turnusol.org
Kaynak: turnusol.org

Çıkan Haberlerde Kullanılan Görseller

Haberlerdeki görsellerden kolaj yapıldığında karşımıza çıkan tablo şöyledir. Ermenilerle ilgili çıkan haberlerde Ermeni asıllı Amerikalı Kim Kardashian görseli kullanmak ve görüşlerini belirtmek Türk internet haberciliğinde sıkça görülmektedir.

Değerlendirmeler

  • Haberlerin bağlı olduğu olaylardan bağımsız olarak, tanımlanan olayların ifade ediliş şekilleri özünde ayrıştırıcı olmayan “şehit” veya gibi kavamların anlamını genişleterek karşı tarafı konumlandırmaktadır.
  • Şehit, kahraman gibi kutsal/inançsal kavramlar yanlızca Türkiye’nin değil, Ermenistanda da halen medyada öne sürülen bir argüman olarak kullanılmaya devam edilmektedir.
  • Farklı ülkeden getirilen silahlı askerler konusunun sıkça yer bulması bu konunun iç ve dış politikadada vurgulanan söylemi geliştirmeye yardımcı olmaktadır.
  • ADYA aracı ile haberler analiz edildiğinde ayrıştırıcı dil sözlüğümüzde yer alan kavramların haberlerde sıkça kullanıldığı ancak bunların belirli haber siteleri tarafından saldırı, iftira gibi ifadeleri nitelendirirken kullanıldığı görülmüştür.

Not: Bu yazıdaki değerlendirmeler politik analizler değildir bu nedenle hassas konularda herhangi bir tarafa dair göndermeler içermez. Bu rapordaki yorum ve sonuçlar içerisinde bazı yerel haber sitelerinin de bulunduğu farklı haber sitelerinde çıkan haberlerin taranması sonucu ortaya çıkan durum değerlendirmeleri olarak ele alınmalıdır

Kaynaklar

Koçak, A., & Arun, Ö. (2006). İçerik analizi çalışmalarında örneklem sorunu.

Bu yazının aslı Turnusol.org’da şu linkte yayınlanmıştır: https://turnusol.org/yazi_goster/medya-da-azerbaycan-ermenistan-catismasi-ayristirici-dilde-yeni-gelismeler/

Ayrıştırıcı dil ve yanıltıcı habere karşı yapay zeka.

Ayrıştırıcı dil ve yanıltıcı habere karşı yapay zeka.